TÜRKİYE’NİN HİDROELEKTRİK POTANSİYELİ ve SORUNLARI

Fahrettin Amir ARMAN  

DÜNYA’DAKİ HİDROELEKTRİK POTANSİYEL

International Hydropower Association (IHA)' nın çalışmalarında, Dünyanın teknik hidroelektrik kapasitesi 14,2 trilyon kWh/yıl olarak hesap edilmektedir. Ekonomik Hidroelektrik Kapasite ise 8,1 trilyon kWh/yıl dır. Bu değerlerin dağılımı Tablo 1 ve Şekil 1' de görülmektedir. 

Dünyadaki teknik kapasitenin %57  nin ekonıomik kapasite olduğu ve en büyük kapasitenin Asya kıtasında olduğu, Asya kıtasını sırasıyla Güney Amerika, Afrika, Kuzey Amerika, Avrupa ve Okyanusya kıtalarının izlediği görülmektedir.

Tablo 1  -  Dünya'da Teknik ve Ekonomik Hidroelektrik Kapasitenin Dağılımı

Dünyada mevcut ekonomik kriterler ile bu tespit edilmiş olan 8,1 trilyon kWh/yıl düzeyindeki ekonomik potansiyelin %33.8 lik kısmı 2,7 trilyon kWh/yıl düzeyindeki kapasite, halen kullanılmakta olan mevcut kapasitedir. Bu kapasite dağılımı Tablo 2 ve Şekil 2' de verilmiştir. 

Tablo 2- Dünya' da Mevcut Kurulu Kapasite ile Bakiye Teknik ve Ekonomik Hidroelektrik Kapasite

Görüleceği üzere, Avrupa bugünkü ekonomik kapasitenin %75' ini Kuzey Amerika %70 ini şimdiden kullanmış durumdadır. bu kullanım, gelişmekte olan Asya' da %22, Afrika' da ise sadece %8.1 seviyesindedir. 

Dünyadaki İşletmede - İnşa Halinde ve Planlanmış Hidroelektrik Santralların Kurulu Güç Dağılımı da Tablo 3 ve Şekil 3 de görülmektedir. 

Burada Dünyanın mevcut kurulu gücünün 720,600 MW, inşaa halindeki gücün 88,000 MW, ve  kısa sürede devreye girmesi öngörülen planlanmış gücün 288800 MW olduğu görülmektedir.

Tablo 3 - Dünyadaki Mevcut – İnşa Halinde ve  Planlanmış Hidroelektrik Santralların  Kurulu Güç Dağılımı

AVRUPA' DAKİ HİDROELEKTRİK POTANSİYEL

Avrupa' nın Teknik Hidroelektrik Potansiyeli IHA' nın çalışmalarına göre 1 trilyon kWh/yıl olarak kabul edilmiştir. Bu potansiyelin %76,62 sına tekabül eden 793 milyar kWh/yıl lık kısmı ekonomik kabul edilmektedir ve bu ekonomik kapasitenin %75' i (595 milyar kWh/yıl - 175,600 MW) kullanılıyor durumdadır. Bakiye %25 (198 milyar kWh/yıl) kısmının ise 2,000 MW kurulu güç inşa halinde ve 8,400 MW inde planlanması yapılmıştır. Avrupadaki Hidroelektrik Kapasite ve dağılımı Tablo 4 ve Şekil 4 de verilmektedir. 

Tablo 4 - Avrupa'daki Hidroelektrik Kapasiteler

Avrupa kıtasında, bazı ülkelere ait, mevcut hidroelektrik kurulu güç ile elektrik üretiminin hidroelektrik kaynaklardan karşılanma oranı Tablo 5 de görülmektedir. 

Tablo 5 - Avrupa Ülkelerinde Hidroelektrik Enerji Kullanımı

Burada, Norveç' in elektrik ihtiyacının %99.4 ünü, Avusturya ise %70.4 lük kısmının hidrolik kaynaklardan karşılanmasına rağmen, Almanya' nın sadece %2.6 sının karşılanmasına rağmen, Almanya' nın sadece %2.6 sının karşılanması dikkat çekmektedir. 

Türkiye' de bu oran % 25 mertebesindedir. 

TÜRKİYE' DEKİ HİDROELEKTRİK POTANSİYEL

Türkiye' nin, deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1300 metre civarındadır. Yurdumuza düşen yıllık ortalama yağış 501 milyar m³ ve bunun akarsulara dönüşen kısmının 186 milyar m³ olduğu bilinmektedir. 

DSİ ve EİE tarafından, Türkiye' nin mevcut 25 havzasında yapılan çalışmalar ve stokastik hesaplamalar neticesinde Türkiye' nin teorik Elektrik Enerjisi Üretim Potansiyeli brüt 433 milyar kWh/yıl, teknik potansiyel 250 milyar kWh/yıl, ekonomik elektrik enerji üretim potansiyeli 126 milyar kWh/yıl olarak belirlenmektedir. 

Bu rakamlarla, Türkiye, Dünya hidroelektrik potansiyeli içinde %1 payı ile sekizinci sırada gelmektedir. Teknik yapılabilir potansiyel olan 250 milyar kWh/yıl ile Avrupa potansiyelinin yaklaşık %20 si mertebesinde hidroelektrik potansiyele sahip bulunmaktadır. Bir başka açıdan baktığımızda Türkiye Avrupa hidrolik potansiyelinde Rusya ve Norveç' ten sonra üçüncü sırada gelmektedir. 

DSİ ve EİE, Türkiye' nin ekonomik olarak geliştirilebilir hidroelektrik kapasitenin yıllık 126 milyar kWh/yıl civarında olduğunu hesaplamaktadır. Burada anahtar kavram 'ekonomik olarak yapılabilirlik' kavramıdır. Türkiye' nin hidroelektrik kapasitesinin değerlendirilmesinde kullanılan ve herhangi bir tesisin ekonomik olarak yapılabilir olup olmadığı kararına mesnet teşkil eden kriterlerin daha yakından incelenmesi gerekmektedir. Halihazırda kullanılan kriterlerin hidroelektriğe karşı ve caydırıcı etkisi olduğu düşünülmektedir. Bu hesaplar ve hesaplamalarda kullanılan kriterler tamamen 'internal costs' denen içsel maliyetler esas alınarak yapılmakta, hidroelektrik santralların alternatifi olarak düşünülen termik santralların dışsal maliyetleri (external costs) tümüyle göz ardı edilmektedir. Literatürde dışsal maliyetler bu santralların sebep olduğu sorunlarının (sera gazı emisyonları, asit yağmurları, atık maddelerin muhafazası, çevre kirliliği, vs.) giderilmesi için gerekecek harcamalar olarak tanımlanmaktadır ve mertebesinin içsel maliyetlerinin en az %30 u olduğu belirtilmektedir. 

Yukarıda da ifade edildiği gibi bu tarz bir ekonomik analizde hidroelektrik santrallar lehine dikkate alınması gereken bir çok fayda unsuru dikkate alınmakta, alınanlar ise gerçek değerlerinin çok altında değerlendirilmekte ve kendi kaynağımız olan hidroelektrik santrallar hem termik santralarla (özellikle doğalgaz ve ithal kömür) halsız rekabete maruz bırakılmakta, hem de geliştirilmeleri güya ekonomik nedenlerle ve verimlilik mülahazalarıyla ertelenmektedir. 

Halen kullanılan kriterler yerine yukarıda ifade edilen hususları dikkate alan kriterler kullanıldığında, dışsal maliyetler dikkate alınmasa bile hidroelektrik tesislerden, şu anda ekonomik olarak yapılabilir tesislere oranla maliyetleri %20-25 daha pahalı olanlar bile ekonomik hale geleceklerdir. Dışsal maliyetlerin dikkate alınması halinde ise  bu oran %40-45 mertebelerine çıkacaktır. 

Ayrıca Türkiye genelinde henüz etüdü yapılmamış 1-30 MW arası küçük tesislerden minimum 10-15 milyar kWh/yıl, kanal ve barajlara konulacak türbinler yoluyla da 3-5 milyar kWh/yıl elektrik üretilebileceği düşünülmektedir. 

Bütün bu kriterler göz önüne alındığında, ülkemizin ekonomik hidroelektrik üretim potansiyelinin 190 milyar kWh/yıl civarında olacağı ve kurulu güç değerinin 48-50 bin MW olacağı söylenebilir. 

DSİ tarafından stokastik metotlarla yapılan hesaplamalarla, yukarıda belirtilen yeni kriterler ile yapılan hesaplamalar neticesinde varılan sonuçlar Tablo 6 ve Şekil 5 de verilmektedir. 

Tablo 6- Türkiye2 nin Hidroelektrik Potansiyelinin Havzalara Dağılımı

DSİ ve EİE tarafından yapılan çalışmalar sonucunda ekonomik olarak yapılabilir. Hidroelektrik potansiyelin proje durumlarına göre dağılımı tablo 7' de ve Şekil 6' da gösterilmektedir. 

Tablo 7- Türkiye Hidroelektrik Enerji Potansiyelin Proje Durumlarına Göre Dağılımı

Hidrolik kaynak açısından şanslı sayılan ilkemizde bu kaynakların değerlendirilmesi açısından maalesef çok şanslı değildir. Ülkelerin ekonomileri açısından önemli olan hidrolik kaynakların, Avrupa ülkelerinde tamamına yakını değerlendirirken Türkiye' de halen inşaatı devam projelerle (31 adet devam eden proje bulunmaktadır. birlikte %44 lük kısmı değerlendirilmiş olacaktır. Kalan %56 lık kısmı ise en az ön incelemesi yapılmış olan 405 projeden oluşmaktadır. 

Kurulu güç açısından baktığımızda, Türkiye hidroelektrik kurulu gücü 2003 yılı sonu itibariyle 12,494 MW oluşmuştur. Ülkemizin toplam kurulu gücü (tüm kaynaklarda) ise 35,502 MW' a ulaşmıştır. Burada görünebileceği gibi ülke kurulu gücünün %35 bölümünü hidroelektrik kurulu güç oluşturmaktadır. 

Tablo 8 - Türkiye Elektrik Enerjisi Kurulu Gücü (2004)

Enerji üretimi açısından baktığımızda ise işletme halindeki hidroelektrik santralların toplam yıllık proje üretim kapasitesi 44,4 milyar kWh olup, 2003 yılında üretim 35 milyar kWh olarak gerçekleşmiştir. 

2003 yılında tüketime sunulan 140,7 milyar kWh enerjinin 140,1 milyar kWh ı ülkemizde üretilmiş olup 1,1 milyar kWh enerji ise ithal edilmiştir. 583 milyon kWh enerji de ihraç edilmiştir. Ülkemizde üretilen enerjinin enerjinin %25,2 lik kısmı hidrolik kaynaklardan, %0.004 lük kısmı rüzgar enerjisi santrallarından, %74.8 lik kısmı ise termik santrallardan sağlanmıştır. (Tablo 9 - Şekil 8)

Tablo 9- 2003 YILI KÜMÜLATİF ÜRETİM VE TÜKETİMİN KURULUŞLARA GÖRE DAĞILIMI

• Son on yılda üretilen enerjinin birincil kaynak dağılımına baktığımızda, hidroelektrik enerji yüzdesinin gederek azaldığını görmekteyiz. 

• 1993 yılında ülke üretiminin % 46 lık bölümü Hidrolik kaynaklardan sağlanırken, bu değer 2003 yılından % 25' e düşmüştür. Aynı zaman diliminde termik santralların üretimlerinin ise önemli ölçüde arttığını görmekteyiz. Bu durum Hidrolik kaynakların önemli ölçüde ihmal edildiğini göstermektedir. 

• İşletmede olan hiçbir hidroelektrik alternatiflere (kömürlü, termik veya nükleer santrallara göre gösterilen tepkilere benzer tepkilerle karşılaşmamıştır. Bu kolay kabul kabul edilebilirliğin nedenleri şunlardır. 

• Hidroelektrik santrallar diğer enerji alternatifleri ile karşılaştırıldıklarında en çevreci seçeneklerden biridir. Memleketimizde de ÇED raporu olmayan baraj yapımı yasal olarak mümkün değildir. Ancak son günlerde özellikle Ilısu barajının en çok eleştirilen noktalarından biri çevre konusudur. Maalesef ülke dışı kaynaklı bu eleştiriler hasız olup siyasi kaynaklı çevrelerce yapılmaktadır. 

• İlk yatırım tutarı yüksek olmakla birlikte işletme maliyeti çok düşüktür. Barajların gayri ekonomik olduğu, hidroelektrik santralların pahalı olduğu yönünde bazı görüşler ileri sürülmektedir. Doğalgaz santralları için ilk yatırım finans miktarı yaklaşık olarak 800 $/kw civarındadır. Kömür ve hidroelektrik santrallar için bu değer 1500$/kw mertebesindedir. İlk yatırım finans maliyetleri açısından doğalgaz santralları çok cazip görülmektedir. Ancak uzun süreli ve işletme maliyetlerine baktığımızda hidrolik enerjinin bu diğer alternatiflere göre çok daha avantajlı olduğu görülmektedir. 

• İşletme ömrünün uzun olması. Barajlara yöneltilen bir diğer eleştiri unsuru ise ömürlerinin çok kısa olduğu, ekonomik ömürleri olan 50 senenin çok uzun tutulduğu ve bundan dolayı diğer alternatiflere karşı enerji maliyetlerinin çok düşük gösterildiğidir. Bu düşünce fevkalade yanlış bir düşüncedir. Teorik rakamları bir kenara bırakacak olursak, DSİ tarafından yapılan açıklamalarda 1974 yılından beri işletmede olan Keban barajında yapılan ölçümlerde 625 yılda sadece silt için ayrılmış olan hacmi doldurabileceği belirtilmiştir. 

• Hidroelektrik santrallar verimliliği çok yüksek santrallardır. Türbin ve jeneratör imalatındaki teknolojik gelişmeler ile verimlilikleri %95 lerin üzerine çıkartılmıştır. 

• Hidroelektrik enerji pik ihtiyaçlar için en uygun enerji türüdür. Kısa sürede devreye girme ve devreden çıkma özelliklerinden dolayı işletme güvenilirliği temin eder (sistem regülasyonu açısından).

• Hammadde girdi maliyetlerinin olmaması

• Yenilenebilir kaynak olması ve Temiz (Yeşil) elektrik enerjisi ihracatı imkanı yaratması

• Yerli kaynak olması, hammadde girdisi bakımından dışarıya bağımlılığının olmaması

• Hidroelektrik projeler iş olanağı sağlayarak istihdama çok olumlu katkıda bulunmaktadırlar.

• Projeler işletmeye geçtikten sonra özellikle sulamadaki gelişmelerle, bu olumlu katkı büyük bir kesim üzerinde olumlu gelişmelere neden olmaktadır. 

• Hidroelektrik enerji üretmek için kurulan tesislerin (örneğin barajların) pek çok dolaylı faydası vardır. 

• Bu nedenle Hidroelektrik projeler yalnız teknik ve ekonomik yönde değil sosyal yönden de oldukça önemlidir.

Türkiye' nin enerji tüketiminin tamamının Hidrolik kaynaklardan sağlanması tabii ki mümkün değildir, ancak ülkemizin hidroelektrik potansiyelinin tamamına yakınının devreye alınması bu yukarıda belirtilen nedenlerden dolayı faydalı ve oldukça önemlidir. 

Nüfus artışının da kontrol altında tutulması kaydı ile, Enerji tüketimi medeniyetin göstergesidir.  

Dünyada kişi başına tüketilen enerji miktarlarına baktığımızda;

Kalkınmış olan ülkelerde 22,000 kWh/yıl

Kalkınmakta olan ülkelerde 9,000 kWh/yıl

Az gelişmiş ülkelerde 3,000 kWh/yıl

olmasına karşılık Türkiye' de bu değer 2003 yılında 2,000 kWh/yıl mertebesinde gerçekleşmiştir. 

Kalkınmış olan ülkelerde yıllık %3 mertebesinde gerçekleşen Enerji tüketimi artışını Türkiye' de yıllık %6 civarında olmasını beklemek için fazla iyimser olmamak gerek. Bu noktadan hareketle Türkiye' de kişi başına enerji tüketimi 2010 yılında 3380 kWh/yıl, 2020 yılında 6050 kWh/yıl olması beklenmektedir. 

Bu tüketimin karşılanabilmesi için Türkiye' de tüketime sunulması gereken enerji miktarlarının ise 2010 yılında 250 milyar kWh, 2020 yılında 496 milyar kWh olması gerekmektedir. 

Bu artış oranlarına baktığımızda 2020 yılına kadar yaklaşık 70-80 milyar ABD Doları yatırım yapılması gerekmektedir, bir başka deyişle yılda ABD Doları enerji üretimi yatırımı yapılması gerekmektedir. 

Enerji fiyatlarındaki indirim gündemdedir, fakat, enerjiye dayalı kalkınmanın tamamlanıncaya kadar, enerji yatırımları cazibesini kaybetmemelidir. Aksi halde Kaliforniya ve Norveç örneklerinde olduğu gibi, enerji yatırımları yapacak kimse bulunamaz. Bu yatırım programının içerisinde hidroelektrik santrallar mutlaka gerekli yeri almalıdır. Ancak ilk yatırım maliyetlerinin yüksek olması nedeniyle kaçınılmaz ve olmazsa olmaz bazı teşvik tedbirlerinin alınması gerekmektedir. Tüm dünyada bu konuda birçok uygulamalar mevcuttur.

Avrupa Birliğinin 'Dahili Elektrik Pazarındaki Yenilenebilir Enerji Kaynaklarından Üretilen Elektriğin Teşvik Edilmesi' yönetmeliğin 27 Ekim 2001 tarihinde kesinleşerek yürürlüğe girmiştir. 

Bu Yönetmelik gereği olarak Avrupa Birliği ülkelerinde 2010 yılından itibaren tüketilecek olan elektriğin %22,1 nin yenilenebilir yeşil enerji kaynaklı olması yükümlülüğü getirilmektedir ve aynı yönetmelikte de Hidrolik kaynaklardan üretilen enerjinin tamamı yeşil enerji olarak ifade edilmektedir. 

Hidrolik kaynaklarının tamamını değerlendirmiş olan AB' ye üye ülkeler mevcut tüketimlerindeki yeşil enerji oranı ve gelecek yıllardaki yeni enerji taleplerinin karşılanmasında uymak zorunda olacakları %22,1 oranını kendi ülkelerindeki temiz, yeşil enerji kaynaklarından sağlamaları pek mümkün değildir.